Was macht ti ëyertxutere?
Hinter ti fernichtungs fenomeene woo ti Ëyert sich ënere lose .
Ti ëyertxutere sin weeche te uf pau fon te preserweerung woo kemacht kept wën ti tektoonixe plats sich ferklayche. Am ën, tuun ti pleetcher sich foer eene te anere xmayse un een kroos numer fon enerxii is raus kang, woo seismixe wënte torich ti ëyert xikt. Te phunkt woo ti fraktsioon khomt, is oft mools phaar khilomeeter uner te ëyert; es is wii te fokus orer hiposentrum pekhant. Te phunkt woo ticht iwer tëm uf te oopst peem xteet, is te episentrum, woo ti meyerxte xwiirichkheete mit mache. Ti ëyertxutere hon unerxiitliche karakteristike, tepay ti sort fon te xtroose, awer wën se uner waser khome, khëne se enorm welt aus lëye woo kroose fernichtung pringe khan – tas sin tsunamis kenënt.
Ëyertxutere welche
Wii ti seismixe wënte torich ti Ëyert sayn krupe reese .
Priimer welt
P-weele reese hin un heyer torich ti Ëyert, un tuun ti ëyert in te richtung fon te welt xtele. Tii sin ti xnëlste fon te welt, woo mit unkefeyer 6-11km/s (3,7-6,8mi/s) reese, un khome tipyx eyerxt mit en pluut xraay.
Sekundäre welche
S welche tuun sich uf un runer xtele, perpendikulaar tsu te richtung fon te welt, was en rol xpiirung in te Ëyert’s krupe pringt. Tii sin langsamer wii ti P-Welle, un reese mit unkefeer 3,4-7,2km/s (2,1-4,5mi/s), un khëne ploos torich solide materiaale, net flëxich, xpringe.
Liip wënte
Im keeche teel fon te P un S wërter, tuun ti oopst peem sich ploos iwer ti oopst peem xtele un sin fiil langsamer. Liipe Welte, woo noo em ënglixe seismolook AEH Love kenënt kep sin, sin ti xnëlste fon te tswaay sorte un xmayse ti ëyert fon sayt tsu sayt, perpetuum noo te richtung fon te welt.
Rayleigh wënte
Rayleigh Welte, woo noo tëm ënglixe physiker Lord Rayleigh kenënt kep sin, sin oopst peem woo ti ëyert in en elliptixe xrit xmayse. Ti oopst peem khome am letste mool in en ëyertxutere awer oft mools mache se tas kreeste xaate fer ti infraxtruktur weche te intensiif xrek woo se pringe.
